Salon Spotkań w warszawskim Carmelitanum
Wykład prof. Andrzeja Nowaka “Czy Ojczyzna jest słaba, czy sąsiedzi silni. Suwerenność i przyszłość Polski”
12.05.2026
W majowym Salonie Spotkań warszawskie Carmelitanum gościło wybitnego historyka profesora Andrzeja Nowaka. Wygłoszony wykład nosił tytuł: “Czy Ojczyzna jest słaba, czy sąsiedzi silni. Suwerenność i przyszłość Polski”. Witając gościa o. Wojciech Ciak, dyrektor Carmelitanum, przywołując znamienne słowa Georga Orwella z książki Rok 1984: „Kto kontroluje przeszłość, kontroluje przyszłość. Kto kontroluje teraźniejszość, kontroluje przeszłość”, i odnosząc się do obecnej marnej rzeczywistości społecznej i politycznej, zwrócił się do gościa z prośbą, by umocnił nas i w tym, co teraźniejsze i jednocześnie umocnił w tożsamości na przyszłość.
Prof. Nowak rozpoczął swoje wystąpienie od zarysowania tysiącletniej historii Polski. Podkreślił na wstępie, że poczucie pewnej ciągłości tego, co określamy pojęciem Ojczyzna, rodzi się w ciągu ostatniego tysiąca lat w naszej tradycji, tworząc poczucie wspólnoty, historycznego dziedzictwa i zobowiązania, które od samego początku istnienia Królestwa Polskiego w ciągu tego tysiąca lat przechodziło niejednokrotnie kryzysy. Prof. Nowak przeprowadził słuchaczy przez przełomowe wydarzenia z historii naszego państwa, dziejowe momenty, które pozwoliły, i do dnia dzisiejszego pozwalają, trwać i odradzać się Polsce, mimo nieustanego zagrożenia jej egzystencji z racji na położenie na mapie Europy. Profesor wspomniał o kluczowych postaciach i wydarzeniach w naszej historii, dzięki którym zmaganie o suwerenność, o odbudowanie dziedzictwa, było możliwe. Mieszko I, który doprowadził do Chrztu Polski, Bolesław Chrobry, Kazimierz Odnowiciel, święty Stanisław ze Szczepanowa, to postaci tworzące polskość w początkach jej istnienia, dzięki którym obroniła się i przetrwała w wyłącznie pokojowym zmaganiu. Od początku też, zresztą po dziś dzień, walka o suwerenność nie miała kształtu wyłącznie politycznego w znaczeniu posiadania swojego państwa, swojego króla, ale posiadała także kształt kulturowy, duchowy i ekonomiczny. Pod koniec XII w. szczególnie ważną rolę w walce o utrzymanie polskości odegrał arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka, który wobec dominacji gospodarczo-kulturowej żywiołu niemieckiego doprowadził do przetrwania języka polskiego nakazując w 1295 roku całemu duchowieństwu, aby trzy podstawowe modlitwy, czyli Ojcze nasz, Zdrowaś Mario i Wierzę w Boga, odmawiane były w języku polskim, żeby śpiewane były polskie pieśni kościelne oraz żeby, w nielicznych jeszcze wówczas szkołach parafialnych, nauczano historii Polski i wspominano o wybitnych postaciach. Polska umacnia się w kolejnych wiekach i wreszcie suwerenność zagości w Krakowie na ponad 400 lat, od roku 1320 od koronacji Władysława Łokietka, zanim po raz pierwszy Polska nie stanie w
obliczu kryzysu suwerenności w czasach nowożytnych.
W dalszej części wykładu prof. Andrzej Nowak przypomniał pewne zewnętrzne uwarunkowania naszej suwerenności na przestrzeni wieków, które pozostają ważne także w wieku XXI. Od początku istnienia Polska sąsiadowała z dziewięciokrotnie większymi państwami na wschodzie i na zachodzie, które już od roku 1107 zawierają porozumienia przeciwko państwu polskiemu. To geopolityczne położenie naszego kraju nieuchronnie generuje kłopoty. Zarówno Rosja, jak i Niemcy ze swoimi imperialnymi zapędami, pokusą do panowania uniwersalnego i aspiracjami budowy państwa światowego, stanowią odwieczne zagrożenie dla naszego państwa, wbrew opiniom niektórych publicystów i polityków, którzy uważają, że ambicje dzisiejszej Rosji ograniczają się wyłącznie do zebrania ziem ruskich. Według prof. Nowaka, taki pogląd nie ma żadnego racjonalnego uzasadnienia, bowiem od czasów upadku Bizancjum Rosja uznaje, że jako jedyne, suwerenne państwo prawosławne, ma misję, obowiązek nawrócenia lub pokonania całego świata i zniszczenia świata łacińskiego.
Także w Niemcach, jako naszych sąsiadach, nie wygasła głęboka pokusa do panowania uniwersalnego, w którym idea europejska jest traktowana jako własność przyrodzona Niemiec dążących od czasów średniowiecza do panowania na Europą. Polska od zawsze broniła się i starała się przeciwstawiać tym pokusom imperialnym, choć od X w. nie mieliśmy i nie mamy w tym dziele współpracowników. Do zagrożeń ze wschodu i zachodu dochodził także napór islamu od południa, co ma miejsce także i dziś, i tragiczne skutki rewolucji Lutra, która zburzyła jedność świata łacińskiego, chrześcijańskiego, zachodniego, co miało swoje odzwierciedlenie w naszym kraju w podziale elit na protestanckie i katolickie.
Od XVI w. protestancka ideologia oświecenia skupia swój atak na katolicyzmie. Dwa wieki później odniesie ona swój wielki triumf poprzez rozwiązanie zakonu jezuitów, a w kontekście polskim — doprowadzając, wskutek działalności masonerii, do pierwszego rozbioru Polski w 1773. Polska nie godzi się na zniewolenie. Praca wewnętrzna uwieńczona zostaje dziełem Konstytucji 3 maja, Sejmu Czteroletniego, zwiększeniem armii, ale wkrótce następuje kolejna zdrada sąsiadów i dochodzi do drugiego, zaś po likwidacji powstania kościuszkowskiego, do trzeciego rozbioru Polski. Wydawało się, że Polska zniknęła na zawsze, z czym pogodziła się duża część elit. Potem następuje oparcie o Francję, powstaje Księstwo Warszawskie, nadzieje pokładane są w Napoleonie.
Ciekawym wątkiem przytoczonym w tym kontekście przez prof. Nowaka, jest historia księcia Adama Czartoryskiego, który szukając sposobów na odbudowę Polski, wahał się pomiędzy złożeniem nadziei w Napoleonie i w Rosji. W rozmowie ze uznanym mędrcem świata żydowskiego w królestwie polskim, cadykiem Izraelem z Kozienic, miał usłyszeć o daremności aliansów z Napoleonem, bo nie jest ani w jego mocy, ani w mocy innych zwrócenie Polakom wolnej Polski. Nad Polską prawdziwą władzę ma tylko Bóg i ona sama. Zdumiony książę usłyszał jeszcze, że nad duszą polskiego narodu nikt nie ma władzy, chyba, że on sam odda nad nią władzę, a tylko władza nad duszą jest naprawdę władzą. I, jak zauważył prof. Nowak, Polska jest kuszona do tej kapitulacji od drugiej połowy X w. I to jest kluczowe pole bitwy. Ów Mędrzec z Kozienic mówił dalej tak do księcia: “Nas Bóg przed wiekami rozproszył po ziemi, bośmy tego zadania, by żyć wedle wskazań swego Boga, nie spełnili i odtąd przetapia nas w ognistym piecu cierpienia. Was podzielił teraz między waszych wrogów, ale w przeciwieństwie do nas wolno wam mieszkać razem. Niemniej, podobnie jak my zaczynacie czuć, że w życiu narodów istnieje misterium cierpienia, z którym wiąże się tajemnica Mesjasza. W głębinach cierpienia zrodzi się nawrócenie. Nawrócenie zaś jest początkiem sprawiedliwości, a zbawienie jego kresem. Powiadacie książę Adamie, że nie widzicie żadnej nici. Nie zdołacie jej zobaczyć póki nie popróbujecie czegoś mniejszego, niż rozplątanie całości. Tylko początek leży w rękach człowieka. Ten jednak leży w nich naprawdę. Zechciejcie tylko zacząć, a natychmiast wokół was, w kręgu waszego własnego działania zobaczycie mnóstwo nici, z których musicie jedną tylko pochwycić by, jeśli tak się spodoba Bogu, była to nić właściwa. Inni pójdą za wami i stanie się to, co ma się stać”. I, jak mówi dalej prof. Nowak, książę Czartoryski chwyta te pierwszą nić, dokonuje reformy Uniwersytetu Wileńskiego, tworzy liceum Krzemienieckie, które w osobach Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Joachima Lelewela, wydadzą całą podstawę kultury, w której Polska ocaleje.
Jak wygląda dzisiejsza sytuacja Polski? Ma miejsce gwałtowny podział polityczny wewnętrzny, trwający niemal nieprzerwanie od X w. i wpisujący się w zewnętrznych patronów. Jawne, otwarte podporządkowanie Polski Niemcom nastąpiło w marcu tego roku wraz z przyjęciem przez nasz parlament uchwały akceptującej rezolucję niszczącą u podstaw podstawy Unii Europejskiej. To, według prof. Nowaka, oznacza wprost przekształcenie Unii w imperium niemieckie. Ruchy oddające zasadnicze decyzje związane z obronnością kraju tłumaczone są bezpośrednim zagrożeniem, tu i teraz, wojną z Rosją, co według prelegenta jest oczywistym kłamstwem, choć w dłuższej perspektywie zagrożenie ze strony Rosji oczywiście istnieje. Druga strona sceny politycznej znajduje coraz wyraźniej oparcie w Waszyngtonie stwierdzając, że armia amerykańska jest jedyną zdolną do działania w krajach paktu północnoatlantyckiego. Rząd jednak zamiast Ameryki wybiera Niemcy jako głównego partnera w zakupie środków obronnych. Zdaniem prof. Nowaka Europa, Niemcy, Francja nie są w stanie zagwarantować Polsce bezpieczeństwa od Rosji, na co ma także ogromny wpływ stan moralny, w jakim Europa się obecnie znajduje. Są jeszcze inni, którzy uważają, że należy przestać traktować Rosję jako wroga, która deklaruje bliski koniec wojny, z czym wiążą się nieuchronnie nowe problemy i zagrożenia.
Żeby przerwać ten trudny czas, który jest przed nami, potrzebne jest według prof. Nowaka odzyskanie perspektywy przytoczonej rozmowy. Nie możemy oddać swojej duszy żadnemu z tych fałszywych bóstw, które mówią: „Oddajcie się nam w całości”. Wybierzcie tożsamość wasali Ameryki na zawsze lub tożsamość europejską, rezygnacji z tej nieszczęsnej, głupiej Polski, która nie ma szans na istnienie. Tak przekonują, finansowane przez Niemcy, polskojęzyczne media. I tu, według prof. Nowaka, jest właśnie pole walki, któremu musi towarzyszyć chęć odzyskania państwa polskiego do skutecznej obrony polskich interesów i polskiego bytu narodowego. To także związane jest z kwestią demograficzną. „Ta praca nad tym — mówił prof. Nowak — to szukanie nici, którą musimy znaleźć i pracowicie iść za nią, to jest praca codzienna, którą musimy wykonywać z Bożą pomocą. Tak, jak w zeszłym roku, śmiem twierdzić, to jest oczywiście mój prywatny punkt widzenia, taką nicią, była postać Karola Nawrockiego jako kandydata na prezydenta, który powstrzymuje przyspieszone likwidowanie państwa polskiego, oddanie go w całości temu projektowi, który dzisiaj reprezentują Niemcy w Europie, ich uniwersalizm europejski. A więc takie nici pojawiają się w naszym życiu. Pojawiają się zadania konkretne, które my musimy rozwiązywać. Niektóre z nich możemy rozwiązywać indywidualnie, na przykład ucząc nasze dzieci pięknej polskiej poezji, przekazując polską tradycję, tak jak nakazywał to ksiądz arcybiskup Jakub Świnka swoim księżom 800 czy 750 lat temu. Ale niektóre wymagają państwa, bo niektórych sami nie zrobimy, nie zorganizujemy skutecznej samoobrony przeciwko zagrożeniom, o których mówiłem. Więc musimy walczyć o to państwo, o to, ażeby wpływać na naszych polityków, tych których wybieramy do parlamentu. Po pierwsze o to, żeby wybory były przeprowadzone uczciwie, bronić, organizować się w ruchu kontroli wyborów i naciskać na tych polityków, żeby trzymali się, powiedziałbym, rzeczywistości i rzeczywistych spraw polskich, które trzeba rozwiązywać, a nie swoich interesów partyjnych, które są zapętlone, zaślepione często na walce międzypartyjnej, na wzajemnej nienawiści, która niekiedy bywa uzasadniona, ale zawsze ostatecznie jest dla Polski zabójcza. Na tym polega splot okoliczności, wobec których stoimy i wobec których powinniśmy zachować roztropność i odwagę, żeby je rozwiązywać”.
Treści poruszane podczas wykładu zaowocowały wieloma pytaniami do prelegenta ze strony bardzo licznie zgromadzonej publiczności. Na pytanie o sposoby kształtowania w młodzieży ducha narodowego, o formację intelektualną i duchową, prof, Nowak odpowiedział, że najważniejszą nicią jest właśnie ta nić edukacji, nad którą pracować można także poza systemem. Walka z nadużywaniem przez dzieci i młodzież, ale także dorosłych, telefonów, mediów społecznościowych i zastąpienie ich przez kontakt ze światem realnym, tradycjami rodzinnymi, historią Polski związanej z chrześcijaństwem, polską kulturą, ma tu swoje znaczące miejsce. Znaczenie ma także podkreślanie dumy z bycia Polakiem, z Polski, która nie jest „ubogą panną na wydaniu”, ale pięknym krajem, wyróżniającym się na tle zepsutej Europy. Jedno z pytań dotyczyło możliwości prowadzenia przez Polskę samodzielnej polityki w kontekście obecnej sytuacji geopolitycznej, jako że w historii Polski bywały okresy, kiedy Polacy potrafili powalić na kolana swoich sąsiadów. Odpowiadając prof. Nowak podkreślił, że sąsiednie imperializmy do dziś nie starły Polski na proch. Polska nadal jest i to jest powód do uznania wielopokoleniowego wysiłku naszych rodaków. Polska określana jest przez
autorów XX antologii rosyjskich tekstów na temat geopolityki, jako czarna dziura rosyjskich planów imperialnych. Także niemieckich planów imperialnych. Jednak w krótkoterminowej perspektywie trudno realistycznie, według prof. Nowaka, pominąć zarówno Niemcy, jak i Amerykę. Nie obronimy się sami. Natomiast w kategoriach duchowych nie można oddać duszy żadnemu z tych partnerów i przed żadnym nie klękać. Kolejne pytania dotyczyły polityki prowadzonej przez Amerykę w kontekście wojny na Bliskim Wschodzie i udziału czynnika żydowskiego w naszej historii współczesnej.
